Nú tekur reyfarasumarinu mikla að halla og svei mér ef ég hef ekki ofgert mér í glæpasögunum í bili (sem er kannski ekki skrítið þar sem ég sit nú föl og fá með tuttugasta krimmann í skjálfandi höndunum). Þetta lesefni hefur ekki gert ofsóknaræði mínu mikinn greiða en jafnvel á mínum bestu stundum lít ég áhyggjufull um öxl meðan ég feta varlega lífsins veg. Nú ligg ég andvaka á nóttunni og hugsa um hversu auðvelt sé að eyðileggja líf fólks – og hvað fólk sé ótrúlega grunlaust þegar slíkt gerist. En ég mun ekki fljóta sofandi að feigðarósi með ofsóknaræðið í farteskinu!
En í öllu falli – að loknum lestri á Rauðbrystingnum og Nemesis eftir Jo Nesbö þyrsti mig að sjálfsögðu í frekari fréttir af Harry Hole. Eftir þau válegu tíðindi frá útgefendum að næsta bók kæmi út 2011 festi ég kaup á The Devil´s Star og The Redeemer á ensku og tók þær með mér í sumarfríið.
Enska þýðingin reyndist vera ágæt og því ekki yfir neinu að kvarta þar og bækurnar sviku svo sannarlega ekki – það var rétt svo að ég mætti vera að því að skoða Colosseum í Róm því Harry Hole stóð í stórræðum og ekki á það hættandi að skilja við hann lengi í einu. Án þess að tíunda söguþráð bókanna er óhætt að segja að tveir stærstu erkióvinir Hole – Bakkus og Tom Waaler – herji á hann sem aldrei fyrr og lesandinn svitnar og rífur næstum þvældar blaðsíðurnar úr í flettingum (reyndar var 40 stiga hiti í Róm svo það spilaði mögulega inn í þvældu blaðsíðurnar). Ég mæli mjög með því að fólk lesi bækurnar í réttri röð því þótt einstakt sakamál sé leyst í hverri bók er tryllingslega spennandi þráður sem vefur sig áfram gegnum bækurnar og sér ekki fyrir endann á (ég er að sjálfsögðu búin að panta mér The Snowman).
Frá Harry Hole og herónínsjúklingunum við Grönland í Osló lá leið mín Kaupmannahafnar þar sem eiturlyfjastemningin féll í skuggann af mansali og illri meðferð á barnungum stúlkum. Aldrei framar frjáls eftir Söru Blædel er önnur bókin í flokknum um lögreglukonuna Louise Rick en sú fyrsta er Kallaðu mig prinsessu. Bókin er ekki jafn tryllingslega spennandi og bækur Nesbö en bætir að sumu leyti upp fyrir það með raunsæislegu og vonleysislegu andrúmslofti (fyrir suma hljómar þetta væntanlega ekki eins og spennandi uppbót). En þótt hasarinn sé minni en hjá Nesbö er ofbeldið og eymdin þó ekki skorið við nögl og dregur markvisst úr manni lífslöngunina.

Louise Rick er engin galdramaður eins og kollegi hennar Hole sem með lygilegu innsæi og ótrúlegri hörku tekst alltaf á endanum að yfirvinna hindranir. Hjá Blædel er lausnin eða niðurstaðan (ef kalla má bókarlok svo) ófyrirsjáanleg fyrir aðalsöguhetjuna ekki síður en lesandann og tilgangsleysi og ömurleiki atburða hefur áhrif á báða.Þetta rausæi nær lengra – á meðan Hole leysir málin meira eða minn einn – oftar en ekki á flótta sjálfur þá á starfslið dönsku lögreglunnar í stökustu vandræðum með að sinna grundvallar rannsóknarstörfum vegna niðurskurðar. Það þarf bæði mannskap og tíma til að staðfesta hitt og þetta og ef leyfi fæst til að grafast nánar fyrir um eitthvað atriði bitnar það iðulega á öðru máli. Hole er með puttann á undirheimapúslinum um leið og hann stígur inn á rónakaffihúsið sitt á meðan lögreglan í Köben gengur rauða hverfið fram og til baka í þrjá sólarhringa og reynir að fá fólk til að tala án þess að verða nokkurs vísari…hugsanlega hefur Hole meira street credit en Louise Rick eða þá að norskt ógæfufólk er málglaðara en það danska. En hvað sem líður trúverðugleika Harry Hole vermir hann þó sennilega enn toppsæti norrænu þunglyndis löggunnar í mínum huga – hvað get ég sagt – þetta eru stórskemmtilegar bækur!

Ólík áhersla Nesbö og Blædel á raunsæi og hraða gleður mig reyndar – þótt reyfararamminn sé þröngur er sem betur fer pláss fyrir ólíkar nálganir – jafnvel innan enn þrengri ramma skandinavísku samfélagsgagnrýnu samtíma glæpasögunnar!

Maríanna Clara

The Shaking Woman, A History Of My Nerves er nýjasta bók Siriar Hustvedt. Á kápunni er vitnað í Oliver Sacks sem segir verkið ögrandi, fyndið, fræðandi og óvenjulegt. Mér finnst bókin um skjálfandi konuna hins vegar ekkert rosalega ögrandi og áhugaverð þó hún sé engan veginn alslæm.

Í lokaorðum kemur fram að upphaf bókarskrifanna hafi verið fyrirlestur sem höfundurinn hélt um efnið og eigin reynslu á sjúkrahúsi og kannski geldur bókin þess að vera unnin upp úr fyrirlestri, hún fer út um víðan völl og er aldrei sérlega djúp. Hið raunverulega ferli hefst í minningarathöfn um föður Siriar árið 2006, í háskólanum þar sem hann starfaði. Hún er vel undirbúin og á heimavelli en þegar hún fer að tala fær hún gríðarlegan skjálfta í líkamann. Þetta hefur engin áhrif á röddina og hún heldur töluna og hættir síðan að skjálfa. Þessu fylgir að líkaminn blánar. Siri Hustvedt og aðrir vita ekki hvað hefur gerst og menn velta fyrir sér flogakasti, panikkasti eða því sem eitt sinn hét hystería. Ekkert óeðlilegt kemur í ljós við rannsóknir og höfundurinn leitar svara á eigin vegum; hvað veldur skjálftanum?

Bókin fjallar síðan mikið til um könnun hennar á fræðum um líkama og sál, sálfræði, taugalæknisfræði, sögu læknisfræðinnar o.s.frv. Bókin er ekki mjög löng (innan við 200 síður í litlu broti) en hún leitar fanga hér og þar, vitnar í allskonar fólk og fræði og birtir heimildirnar í tæplega 200 aftanmálsgreinum.

Segja má að The Shaking Woman sé heilsufarssaga Siriar Hustvedt, sem hefur alltaf þjáðst af mígreni og fengið ýmsar ofskynjanir og önnur einkenni því tengd. Hún segist líka vera gríðarlega næm og bókstaflega finna sársauka annnara, vegna þess getur hún hvorki horft á ofbeldis- né hryllingsmyndir (við eigum þennan aumingjaskap reyndar sameiginlegan) og var langdvölum á klósettinu í bernsku á meðan systur hennar horfðu á Lassie.

Skjálftinn er ekki bundinn við eitt skipti, hann kemur reglulega þegar hún talar fyrir framan fólk, henni finnst sem framandi kraftar yfirtaki líkamann. Ég hefði haldið að þetta væru frekar algeng viðbrögð á álagsstundu – eitthvað sem margir þekkja og eiga þess vegna erfitt með að tala fyrir framan fólk – en Siri Hustvedt fer samt allavega að rannsaka eigin skjálfta og það gerir hún með hjálp geðlækna, sálfræðinga, heimspekinga og óteljandi margra annarra allt frá gömlu Grikkjunum til Ágústínusar, Wittgensteins, De Beauvoir, Freuds, Lacans og fleiri og fleiri.

Niðurstaðan verður sú að Siri Hustvedt sé bara þessi skjálfandi kona og ekkert við því að gera, það er bara að lifa með því! Hún tekur að vísu lyf sem hjálpa eitthvað en lokasvar bókarinnar er að leitin að svörum, sem slík, sé áhugverð en að manneskjan sitji bara uppi með sjálfa sig. Þetta er svosem alveg ljómandi gott og blessað og góður punktur. Margt fólk mætti alveg sætta sig betur við að við erum öll með okkar einkenni og sérkenni, sum meira sársaukafull en önnur. Það er oft lítið við því að gera annað en að taka lyf, séu þau í boði, gera það sem hægt er að gera til að láta sér líða betur og njóta þess svo að lesa fræðirit og skáldskap í þeirri von að finna einhver svör. Inn í söguna skýtur Siri Hustvedt líka fjölmörgum sjúkrasögum annarra, dæmum af fólki með einkennileg einkenni og ég lærði einhver skemmtileg hugtök af lestrinum, t.d. lilliputian hallucinations, sem er náttúrlega stórkostlega heillandi ofskynjunarheilkenni. Þarna eru líka ansi áhugaverðar sögur af fólki sem er blint og lamað en fer síðan skyndilega að sjá og stekkur af stað eftir margra ára farlömun líkt og biblíulegar persónur.

Því miður verður samt að segjast að ég fann voða lítið nýtt í þessari bók. Því má líklega kenna svimandi aldri og ófáum lesnum blaðsíðum í gegnum tíðina, bókin hefði örugglega haft miklu meiri áhrif á mig fyrir tuttugu árum eða svo. Vangaveltur um sköpunarmátt geðsjúkdóma, þar sem tekin eru dæmi af Paul Celan, Virginiu Woolf, Anne Sexton og fleirum, finnst mér voða þreyttar. Ég er samt ekki að halda því fram að Siri Hustvedt sé svo einföld að hún telji að geðhvarfasjúklingar og aðrir sjúklingar séu almennt skapandi, hún tekur líka skýrt fram að „Illness does not necessarily produce insight“ (177).  

The Shaking Woman á örugglega eftir að verða mörgum hvati til vangaveltna og innblásturs (enda sýnist mér bókin almennt hafa fengið dúndrandi dóma) en ég er allavega löngu búin að afgreiða pælingar á borð við „Can a story ever be true?“ (198) svo að ég gef þessari bók bara þrjár stjörnur eða eitthvað …

Þórdís Gísladóttir

Múmínálfabækurnar eru mörgum kærar og nýlega var stofnuð Facebook-síða þar sem hvatt er til að bækurnar verði endurútgefnar á íslensku. Mörghundruð manns hafa fagnað því framtaki.  Þess vegna datt mér í hug að setja inn greinina hér fyrir neðan sem birtist í tímaritinu Börnum og menningu sem kom út í vor.  Það eru ekki eintóm krúttheit í Múmíndal!

Árið 2010 er haldið upp á að sextíu og fimm ár eru síðan fyrsta bók Tove Jansson um múmínálfana og vini þeirra kom út. Bókin heitir Småtrollen och den stora översvämningen en þar birtust í fyrsta skipti opinberlega Múmínsnáðinn og mamma hans. Þau voru í fyrstu dálítið grannleitari en síðar varð en viðkunnanlegu mæðginin eru að öðru leyti sjálfum sér lík. Ári síðar, eða 1946, kom síðan út það verk sem er frumgerð bókarinnar sem við köllum Halastjörnuna en hún hét upphaflega Kometjakten.  Skömmu síðar breytti höfundurinn henni dálítið og þá fékk hún nafnið Mumintrollet på kometjakt en árið 1968, eftir endurbætur, varð titill bókarinnar Kometen kommer.

Tove Jansson fæddist í Helsingfors 1914 og lést árið 2001. Hún starfaði sem myndlistarkona og rithöfundur í yfir sjötíu ár. Tove hóf ferilinn formlega árið 1928, þá fjórtán ára, sem myndskreytir í tímariti og fyrstu skopteikningarnar birti hún fimmtán ára. Nítján ára átti hún fyrst verk á sýningu en 1943 hélt Tove sína fyrstu einkasýningu, þá var hún byrjuð að skrifa stuttar sögur sem birtust í ýmsum tímaritum og árið 1945 birtist, sem fyrr segir, fyrsta múmínálfasagan í bókabúðum. Småtrollen och den stora översvämningen var gefin út samhliða í Stokkhólmi og Helsingfors. Bókin fékk engar sérstakar viðtökur og aðeins einn ritdómur birtist um hana en á eftir henni fylgdu Halastjarnan (1946) og Pípuhattur galdrakarlsins (1948) og eftir þá síðari má segja að höfundurinn hafi verið búinn að skapa sér rithöfundarnafn í Finnlandi og Svíþjóð. Á sjötta áratugnum varð Tove Jansson stór höfundur á heimsvísu, myndabækur um múmínálfana komu út í Englandi, bækurnar komu síðan út ein af annarri í ýmsum löndum, sett voru upp leikrit um múmínálfana á Norðurlöndum og snemma var hugmyndafræði og heimspeki þessara verka rædd á menningarsíðum blaða jafnt sem í háskólum.

Múmínálfar í heimsstyrjöld
Tove leit alltaf fremur á sig sem myndlistarkonu en rithöfund og teikningar hennar eru órjúfanlegur hluti Múmínálfabókanna,  myndir og texti eru alltaf samofin. Í Helsingfors var lengi gefið út pólitískt rit á sænsku sem hét Garm. Þar sló Tove fyrst í gegn sem skopmyndateiknari og segja má að hún hafi þróað stíl sinn á þeim vettvangi, en fyrir blaðið vann hún í fimmtán ár. Á heimsstyrjaldarárunum teiknaði hún myndir af illilegum Hitler og grimmilegum Stalín, hún var stundum ritskoðuð og þótti vera beittasti skopmyndateiknari Finnlands. Það var í fyrrnefndu tímariti sem múmínálfur birtist fyrst opinberlega en þá hét hann Snork. Þetta var árið 1943. Þessi vera varð eins konar vörumerki Tove, hún merkti teikningar sínar með litlum múmínálfi. Þegar þarna var komið sögu var múmínálfurinn með mjórra nef en seinni tíma fígúrurnar, eyru í spíss og langt skott. Mumintrollets underliga resa kallaði Tove Jansson fyrstu múmínálfafrásögnina í minnisblöðum sínum árið 1944. Hún skrifaði hana þegar vetrarstríðið geysaði 1939-1940, Finnland var í höndum Sovétríkjanna og Stalín var hinn ógnandi einræðisherra. Í þessari bók eru múmínsnáðinn og mamma hans í leit að heimili fyrir veturinn. Á ferð sinni rekast þau á lítið „barn“ sem er sá sem seinna fékk nafnið Sniff eða Snabbi og þar með fer fjölskyldan að myndast. Pabbinn er horfinn og óvíst hvort hann sé týndur, á lífi eða einfaldlega stunginn af. Sundrun fjölskyldunnar, leit að heimili og þrá eftir öruggum samastað einkennir söguna. Sem fyrr segir er þessi fyrsta múmínálfasaga skrifuð í miðri heimsstyrjöld og hún lýsir í raun sundraðri fjölskyldu á stríðstímum, það er kalt og múmínálfana vantar skjól yfir höfuðið. Þetta fyrsta handrit af sögu um múmínálfa sendi Tove til forlags en bókin kom ekki út fyrr en töluvert seinna eða 1945. Sagan hafði þá þróast og hét sem fyrr segir Småtrollen och den stora översvämningen Þarna fæðist múmínsnáðinn sem bókmenntapersóna í texta og mynd. Orðið mumintroll eða múmínálfur hafði þó lengi verið til í orðaforða fjölskyldunnar. Tove sagði það komið frá sænskum móðurbróður sínum sem kom að henni sem krakka að næla sér í mat úr búrinu og varaði hana við múmínálfi sem byggi á bak við ofninn og kæmi fram og nuddaði snoppunni við fæturna á henni ef hún væri að þvælast um í búrinu og stela. Fyrsta múmínálfabókin er eins konar sköpunarsaga. Mamman og sonurinn leita að stað til að búa á yfir veturinn, pabbinn er einhversstaðar á ferð með hattíföttunum og fram kemur að múmínálfarnir liggja í dvala frá því í nóvember og fram í apríl, sem er afar hentugt þar sem þeir eru lítið fyrir kulda og myrkur.

Hamfarir og heimspeki
Múmínmamman er frá upphafi lykilpersóna í bókunum um múmínálfana. Hún heldur í alla þræði og í fyrstu bókinni passar hún múmínbarnið sitt, tekur Snabba að sér og bjargar læðu með kettlinga sem lent hefur í flóðbylgju. Persónueikenni hennar eru góðmennska og jafnaðargeð, gestrisni og örlæti, allir eru alltaf velkomnir í múmínhúsið. Fyrstu bókinni lýkur á því að mamman leiðir soninn inn í múmínhúsið og allt fellur í ljúfa löð. Þegar þessi fyrsta múmínálfabók kom út var Tove sem fyrr segir þekktur listamaður í Helsingfors. Hún sagði síðar frá því að það hefðu verið hinir hryllilegu stríðstímar sem hefðu fengið sig, sem leit í raun á sig sem myndlistarmann, til að byrja að skrifa lengri sögubækur. Í stríðinu féllust henni á tímabili hendur við myndlistarsköpunina. Sögurnar um múmínálfana buðu upp á annars konar tjáningu en myndlistin, það var hægt að túlka vonir og drauma, örvæntingu og depurð, aðskilnað og sameiningu betur í texta en mynd. Á vissan hátt var veröld múmínálfanna heimur sem gott var að flýja til þegar stríðið geysaði, veruleikaflótti inn í barnalegan heim þar sem hlutirnir voru í jafnvægi, leið til að láta sig dreyma um aðra og betri veröld en stríðsveruleikann sem hún skrifaði mikið um og lýsti í beittum teikningum í tímaritinu Garm. En sögurnar um múmínálfana eru samt miklu stærri vettvangur en ætla má við fyrstu kynni. Í bókunum er mikið um flóttamenn, heimilislausa og ýmiss konar hamfarir. Hamfaraþemun endurtaka sig í sífellu í bókunum. Í grunninn höfum við fjölskyldu sem lifir í fallegum dal í friðsamlegum heimi. Þetta er dásamleg veröld þar sem íbúarnir lifa í sátt við náttúruna og sjálfa sig. Síðan birtist alltaf einhver ytri ógn sem veldur upplausn og tímabundinni ringulreið, persónurnar fara á flandur og týna hver annarri, lenda í ævintýrum og síðan leysist úr öllu með einhverjum hætti í lok hverrar bókar. Þeir sem hafa lesið bækurnar um múmínálfana sem hafa komið út á íslensku þekkja þetta vel. Í Örlaganóttinni kemur flóðbylgja og múmínfjölskyldan og vinir þeirra neyðast til að leggja á flótta, þau sundrast, nokkur þeirra setjast að í fljótandi leikhúsi og síðan finna þau smám saman hvert annað og rata heim. Í Vetrarundrum í Múmíndal eru vetrarhörkurnar ógnin, í Eyjunni hans múmínpabba er tekist á við óblíð náttúruöfl og innri demóna og í Pípuhatti Galdrakarlsins eru það galdrar sem tengjast hatti og ógnvænlegur galdrakarl ásamt hinum ískalda Morra sem ógna íbúum Múmíndals.

Halastjarnan
Hamfaraþemað er frá upphafi augljóst í Halastjörnunni, sem er sú bók um múmínálfana sem kom út á eftir fyrstu bókinni. Halstjarnan var skrifuð 1945-1946. Í bókinni eru alvöru náttúruhamfarir yfirvofandi – heimsendir er á næsta leiti! Upphafleg gerð Halastjörnunnar hefst með dularfullum og biblíulegum táknum – maurum og máfum sem mynda stjörnu með hala. Vísað er í Gamla testamentið, spádómar opinberast um að senn muni hamfarir bresta á. Í fyrsta kafla þeirrar gerðar bókarinnar sem til er á íslensku brestur á óveður og í öðrum kaflanum kemur í ljós að heimsendir er í nánd. Dularfullur grámi leggst yfir allt; himinninn, trén, húsið, allt er orðið grátt og ömurlegt. Síðan kemur í ljós að von er á halastjörnu sem mun rekast á jörðina á ákveðnum degi og ákveðnum tíma. Í Halastjörnunni er Bísamrottan mikilvæg persóna. Bísamrottan bankar upp á í lok fyrsta kafla í miklu óveðri þar sem húsinu hennar hefur skolað burt. Það kemur hvergi fram í texta bókarinnar en hins vegar má sjá á myndinni af Bísamrottunni í hengirúminu að hún er að lesa bók eftir þýska heimspekinginn Osvald Spengler en bók hans um fall vestrænnar menningar Der untergang des Abendlandes kom út 1918-1922 og var mikið lesið rit á sínum tíma. Í myndasögu um Halastjörnuna sem kom út síðar sést allur titill þeirrar bókar.  Bísamrottan fræðir múmínsnáðann rólega og yfirvegað um að jörðin sé að farast og segir ekkert hægt að gera í málunum, jörðin sé einfaldlega að farast, en hún segir líka frá geimrannsóknarstöð í Einmanafjöllunum þar sem prófessorar vinna í turni á hæsta tindi og skoða stjörnurnar. Múmínsnáðinn og Snabbi leggja af stað í ferð til Einmanafjallanna með það að markmiði að skoða geimrannsóknastöðina og fá að kíkja í stjörnukíkinn. Í Halastjörnunni kemur fram gagnrýni á einangraðan intellektúalisma (sem ákveðnir menn myndu líklega kalla kaffihúsaspeki) sem er stillt upp á móti gjörðum og praktískum framkvæmdum, því að láta verkin tala. Prófessorarnir í geimrannsóknastöðinni vita ekkert hvað muni gerast þegar halastjarnan rekst á jörðina og þeir hafa takmarkaðan áhuga á því. Þeir ætla bara að skrá atburðina mjög nákvæmlega. Tove hafði lesið töluvert af heimspekilegum verkum, hún hafði áhuga á heimspeki og átti á þessum tíma heimspekinginn Atos Virtanen sem kærasta, en hann er talinn er vera fyrirmynd Bísamorottunnar. Í Halastjörnunni sést augljóslega að verið er að gera gys að ákveðnum lífsskoðunum sem eru í nösunum á fólki. Bísamrottan lifir ekki eins og hún lærir, hún segir að sér finnist alveg óþarfi að láta hafa fyrir sér en þiggur samt allt sem henni er boðið og lætur í raun hafa mjög mikið fyrir sér. Hemúllinn sem safnar fiðrildum er önnur persóna sem vert er að gefa gaum. Hann er algjörlega einangraður í eigin heimi og sér veröldina í gegnum afar sjálfmiðaða og einangraða vísindastarfsemi sem gengur bara út á söfnun og flokkun. Þegar Snúður minnist á halastjörnuna er Hemúllinn viss um að hann sé að tala um einhverskonar fiðrildi en nennir ekki að hlusta og fer þegar hann áttar sig á um hvað er að ræða. Hann hefur bara áhyggjur af að lækurinn sem hann fer í fótabað í sé að þorna upp. Þegar athygli hans er vakin á einkennilegum lit himinsins, segir hann: „Mín vegna má himinninn vera hvernig sem hann vill, köflóttur eða mislitur eða hvað sem er. Ég horfi svo sjaldan á hann. Það sem veldur mér áhyggjum er að að þessi indælislækur minn er að þorna upp. Ef hann heldur svona áfram hætti ég að geta kælt fæturna í vatninu.“ Þannig kemur í Halastjörnunni fram beitt  gagnrýni á einangraða fræðimenn sem sjá ekki út fyrir sjálfa sig og eigið fræðasvið og hafa enga heildarsýn eða áhuga á umhverfi sínu. Hetjur bókarinnar eru hins vegar þeir sem eru forvitnir um heiminn og vilja vita og skilja hvað sé raunverulega á seyði. Það eru Múmínsnáðinn, Snúður og Snabbi sem leggja upp í ævintýralega ferð til að kynna sér það sem raunverulega er að gerast og þeir lenda í allskonar hremmingum í ferðinni sem síðan endar vel eins og góð ævintýri.

Á ógnartímum atómsprengjunnar
Halastjarnan er algjörlega einstök sem barnabók. Lýst er heimsendaógn, gjöreyðing jarðar vofir yfir. Vel má hugsa sér halastjörnuna sem lýsir upp himinninn spegla atómsprengjuna sem féll í ágúst 1945, sem fyrr segir er bókin skrifuð á árunum 1945-1946. Það er miklu meiri depurð í Halastjörnunni en til dæmis í Pípuhatti galdrakarlsins sem kom út á eftir henni, þó að það sé vafasamt að halda því fram að Múmínálfabækurnar séu dapurlegar yfirleitt. Í Halastjörnunni er mikil lífsgleði þrátt fyrir yfirvofandi heimsendi. Og heimsendir brestur á í bókarlok. Múmínfjölskyldan leitar skjóls í helli og þau bera neðanjarðarsólarolíu, sem Snúður hefur fengið hjá hattíföttunum, á teppi sem hengt er fyrir hellismunnann. Halastjarnan kemur síðan brunandi og slær halanum í jörðina og morguninn eftir heimsendinn mætir múmínfjölskyldunni algjörlega nýr heimur í nýjum litum. Himinninn er blár, hafið sem var þornað upp er komið aftur, fiskarnir skríða upp úr holum og mávar koma fljúgandi yfir sjóndeildarhring. Þau skríða út úr hellinum líkt og endurfædd.

En þrátt fyrir að í öllum Múmínálfabókunum séu náttúruhamfarir stöðug ógn við friðsældina og jafnvægið sem ríkir í Múmíndal er raunveruleg hætta auðvitað aldrei á ferð. Halastjarnan er þrátt fyrir allt líka dæmigert ævintýri þar sem hetjan fær verkefni upp í hendurnar, gengur í gegnum hremmingar og þarf að horfast í augu við ógnir og svartnætti en sigrar allar hættur og snýr aftur sem sigurvegari. Í Halastjörnunni er Múmínsnáðinn, hinn sextíu og fimm ára gamli unglingur, í hlutverki hetjunnar.

Þórdís Gísladóttir

Heimildir:
Jansson, Tove: Halastjarnan. Steinunn Briem Þýddi. Setberg, Reykjavík 1971.
Westin, Boel: Tove Jansson – Ord, bild, liv. Schilts, Finnlandi 2007.

Í skáldsögunni Sugarcane with Salt sem gefin var út árið 1989 segir höfundurinn, James Ng´ombe, sögu ungs malavísks læknis sem heldur “heim” til Malaví eftir átta ára námsdvöl í Englandi. Sagan er frábær lýsing á sjálfsmynd manns og þjóðar – hvernig allt breytist en þó ekki.

Ef sykurreyr er tekinn upp of snemma er af honum saltbragð. Þetta læra bræðurnir Khumbo og Billy sem litlir strákar í jólaheimsókn hjá afa sínum í þorpinu. Minningin um vonbrigðin sem þetta olli þeim kemur í huga Khumbo þegar hann er löngu síðar á leið norður til Nkhotakhota, sem er bær við strönd Malavívatns, til að heimsækja föður sinn. Þegar ferðalagið til Nkhotakhota er farið er Khumbo nýkominn aftur til Malaví eftir námsdvölina í Englandi. Hann leggur af stað til að átta sig á fortíð og nútíð – reyna að skilja hvað hefur gerst í fjölskyldunni þessi átta ár sem hann hefur verið í burtu.  Fljótlega eftir að hann kemur til landsins verður Khumbo ljóst að ekki er allt með felldu innan fjölskyldunnar. Hann kemst að því að foreldrar hans búa ekki lengur saman og faðir hans vill skilnað á þeim forsendum að konan hans eignaðist hvítt barn. Mamma Khumbos flutti í burtu og fór til stafa sem hótelstýra í Salima á hóteli í eigu hvíts barnsföður síns. Hann kemst líka að því að Billy bróðir hans er í slagtogi með ógæfulegum karakterum frá Suður Afríku sem og fólki innan malavísku stjórnsýslunnar og fæst, með þeim, við innflutning á fíkniefnum. Málin hafa meira að segja gengið svo langt að Billy fékk mömmu þeirra til liðs við sig og hún stýrir m.a. flutningabílaútgerð sem nýtt er við smyglið. Billy hefur náð að efnast vel á þessu athæfi sínu, en ekki vill betur til en svo að þegar allt uppgötvast þá verður honum strax ljóst að félagar hans víla ekki fyrir sér að svíkja hann og hann endar með því að svipta sig lífi. Til að flækja  mál enn frekar þá er stúlkan sem Billy var ástfanginn af áður en hann fór til Englands og hafði ætlað að gifast, nú gift Billy bróður hans og ófrísk að fyrsta barni þeirra. Við andlát Billys kveður hefðin á um það að Khumbo, sem bróðir hans, taki að sér ekkjuna og barnið og ali það upp sem sitt. Inn í þessa flækju miðja kemur svo Sue, ensk kærasta Khumbos, en þau höfðu búið saman í Englandi og höfðu hugsað sér að halda sambúðinni áfram í Malaví. Skiljanlega gengur það illa – Khumbo sem þó er malavískur og ætti að skilja og þekkja til siða og menningar þar – veit vart sitt rjúkandi ráð, hvað þá Sue sem finnst hún hafa verið svikin og skilur hvorki upp né niður í þeim flóknu málum sem í gangi eru innan fjölskyldunnar og í þjóðfélaginu.

Þjóðfélagið sem sagan lýsir er Malaví tuttugu árum eftir að landið fékk sjálfstæði frá bretum 1964. Á þeim tíma hafði “lífstíðarforsetinn” Hastings Kamuzu Banda ríkt 2/3 af valdatíð sinni og ekki margt sem benti til þess að stórvægilegar þjóðfélagsbreytingar væru í sigtinu.  Malaví á tímum Banda var ákaflega lokað þjóðfélag, ritskoðun var grimm, “fjandvinir” ríkisins voru miskunnarlaust fangelsaðir, sendir úr landi eða eitthvað þaðan af verra. Flokkur Banda, Malawi Congress Party, var eini flokkurinn sem leyfður var og var öllum fullorðnum Malövum skylt að vera meðlimir í flokknum. Banda setti á strangar reglur um klæðaburð og útlit sem og um hegðun fólks á almannafæri. Að einhverju marki hefur slakað á járnkló Banda á meðan á Englandsdvöl Khumbo stóð, samanber það að mamma hans var orðin umfangsmikil í viðskiptum þó svo að þau væru öll meira og minna á gráu svæði og unnin í samráði og samvinnu við barnsföður hennar og son. Þjóðfélagsaðstæður Bandatímans eru þó alltaf nálægar í sögunni – spillingin í efstu lögum stjórnsýslunnar, alræði flokksins og hið karllæga viðhorf sem ræður ríkjum.

Sagan er skemmtileg aflestrar og gefur góða innsýn inn í malavískt þjóðfélag. Mæli með að menn flykkist á netið og fái sér eintak, t.d. hjá Africa Bookcentre. Það er ef menn eru ekki svo heppnir að geta skroppið til Malaví og verslað þar!

Sigfríður

Grein Þórdísar um bókabúðina Lello í Porto minnti mig á hvers konar vanræksla það er gagnvart lesendum þessarar bloggsíðu að vera ekki búin að koma á framfæri annarri frábærri bókabúð í annarri frábærri borg. Rétt eins og Berlín er ekki næstum jafn snoppufríð og Porto er enska bókabúðin St. George´s Bookshop ekki næstum jafn glæsileg og Lello af myndunum að dæma, en þangað ætti hver bókmenntaunnandi sem heimsækir Berlín að vera skyldaður til að fara.

St. George´s lætur ekki mikið yfir sér við fyrstu sýn en þegar inn er komið er hún ótrúlega rúmgóð. Hún býður sem fyrr segir upp á enskt lesmál, notað og nýtt, og eitthvað smávegis af tvítyngdu efni á ensku og þýsku. Þarna er til dæmis hægt að nálgast mikið af enskum þýðingum á þýskum skáldskap. Úrval fagurbókmennta svokallaðra er mjög gott. Úrval fræðibóka fer sennilega eftir flokkum, mér fannst kynjafræðideildin frekar rýr og komin við aldur, en sagnfræðideildin er mjög fín, sérstaklega um þýska sögu og sögu Berlínar. Á miðju gólfi er svartur leðursófi sem er miklu auðveldara að setjast í en standa upp úr og þar er hægt að gleyma sér í marga klukkutíma ef þannig stendur á. Starfsfólkið er hvert öðru elskulegra og hjálpsamara, ef maður kemur í lopapeysu spyr það hvort maður sé frá Íslandi og svari maður játandi spyr það hvort maður þekki Hildi (alltaf að segja já, hún er svo vel liðin í búðinni). Ef bók sem maður girnist er ekki til er lítið mál að panta hana, hafi maður tíma til að bíða eftir henni. Það er yfirleitt ekki dýrt, og verðlagið í búðinni yfirhöfuð mjög sanngjarnt.

Þessi draumastaður bókaperrans er staðsettur á Wörther Strasse 27 í Prenzlauer Berg-hverfinu í Berlín og er, sem fyrr segir, algjör skylduheimsókn. Hverfið er heldur ekki leiðinlegt að heimsækja, hafi maður hæfilega þolinmæði fyrir hippsterum og barnafjölskyldum. Ef hungrið sverfur að mæli ég til dæmis með jalapeñohamborgara á Marienburger á Marienburger Strasse, sé stemmningin sveitt, eða rússneskri rauðrófusúpu og bjór á Chagall á Senefelder Platz, sem er þægilegri til langrar setu. Báðir staðir eru steinsnar frá St. George´s.

Að lokum má nefna að St. George´s er með heimasíðu: http://www.saintgeorgesbookshop.com/

og á feisbúkk: http://www.facebook.com/#!/pages/Saint-Georges-English-Bookshop-Berlin/344780388150?v=info

Hún er opin á virkum dögum frá ellefu til átta og á laugardögum frá ellefu til sjö.

St. George´s

Kristín Svava

Fast á hæla Reyfara maí fylgir að sjálfsögðu Reyfara júní. Síðan skóla lauk um miðjan maí hef ég kastað frá mér í fússi nánast öllum bókum sem ekki innihalda alla vega eitt gróft morð – ég vil ekki sjá efnahagsbrot eða fíkniefnamisferli – morð skal það vera.

Ég hef fleygt mér skammlaust í faðm skandinavískra glæpahöfunda sem þýðir að sjálfsögðu að miklum tíma hefur verið eytt í félagsskap drykkfelldra, þunglyndra lögreglumanna sem ekki spila alltaf eftir leikreglunum og eru undantekningalítið upp á kant við yfirboðara sína.

Í maí lokaði ég með söknuði Stig Larsson hringnum þegar ég las loksins síðustu bókina í Millennium séríunni – ég sá nú meira eftir Lisbet Salander en Michael Blomkvist en ég er varla sú eina sem þreyttist örlítið á yfirgengilegri kvenhylli hans – látum vera að þær svæfu allar hjá honum  – en að hver ein og einasta yrði líka ástfangin af honum fannst mér orðið dáldið vandræðalegt. Þegar þessi aríska útgáfa af Grace Jones úr öryggislögreglunni horfði á hann sofandi með tárvotum augum áður en hún fór í ræktina að beygja stál með berum höndum var mér eiginlega allri lokið. En samt…leiðinlegt að vera búin með þessar bækur – Salander er stórskemmtileg og sagan hörkuspennandi!

Á eftir Larsson kom Karin Fossum með Elsku Poona – afskaplega niðurdrepandi samfélagsádeila þar sem ég gat ómögulega ákveðið mig hvort væri skuggalegra – rasisminn eða kvenhatrið í þessum huggulega smábæ í Noregi. Þrátt fyrir þunglyndið var hún þó ekki gersneydd húmor og endirinn skemmtilega/óþægilega opinn.

Rasisminn og kvenhatrið halda svo áfram að blómstra í Rauðbrystingi Jo Nesbö og fullkomnast næstum í framhaldinu Nemesis. Þar er lögreglumaðurinn Harry Hole ekki bara drykkfelldur heldur blússandi alkóhólisti sem getur ekki einu sinni verið viss um að hafa ekki framið morð í blakkáti. Þorgerður sagði réttilega að plottið væri hin sterka hlið Nemesis og það sama á við um Rauðbrystinginn sem er brjálæðislega spennandi. Hins vegar varð ég næstum jafn æst yfir öllum innsláttarvillunum sem eru ekki eins mikil meðmæli – útgefendur: PRÓFARKALESA – ég bið ykkur á hnjánum! Þriðja bókin um Harry Hole er ekki væntanleg fyrr en 2011 svo ég sprakk á limminu og keypti fjórðu bókina á ensku – þriðja var ekki til. Nú er bara að vona að þessi uppstokkun eyðileggi ekki undirliggjandi auka atburðarás sem virðist ætla að halda áfram út í gegnum bækurnar…

Það er ófögur mynd sem Larsson, Fossum og Nesbö draga upp af skandinavísku samfélagi – en þó birtist vonin alltaf í formi þunglyndra og alkóhólíseraðra lögreglumanna (og stöku kvenna) sem þrátt fyrir allt eru prinsipp fólk sem leggur allt í sölurnar til þess að eitthvað réttlæti megi ná fram að ganga.

Maríanna Clara

Sumir geta ekki án glæpasagna verið. Ég er ekki ein af þeim en stundum fæ ég fiðringinn, sérstaklega þegar tekur að vora, ekki veit ég af hverju það er, en svona er þetta bara. Og nú er komið vor og ég er búin að skella mér í gegnum tvær nýlegar, þýddar glæpasögur, það er annars vegar Nemesis eftir hinn norska Jo Nesbø og svo Vetrarblóð eftir Svíann Mons Kallentoft.

Nemesis er önnur bókin sem kemur út eftir Jo Nesbø á íslensku en hinsvegar sú fyrsta sem ég les. Mér skilst að hann sé búinn að skrifa margar bækur um söguhetjuna og lögreglumanninn Harry Hole sem er um margt týpískur skandinavískur glæpasagnalögreglumaður með allskonar undirliggjandi persónuleg vandamál og ber þar að sjálfsögðu hæst áfengismisnotkun. Í bókinni koma fyrir margir misárennilegir samstarfsmenn Hole sem ég reikna með að séu margir hverjir fastagestir í öðrum bókum um kappann. Í þessari bók hefur verið framið bankarán en bankaræninginn tekur sig til og skýtur gjaldkerann sem „afgreiðir“ hann á færi og þar með kemst málið í hendur Hole og kollega hans hjá morðdeildinni. Ég var býsna hrifin af þessari glæpasögu en það er fyrst og fremst vegna þess að plottið er ljómandi vel unnið, tekur allskonar beygjur og sveigjur og kemur manni nokkuð hressilega á óvart. Það fer nefnilega fátt jafn mikið í taugarnar á mér og glæpasögur með léleg og fyrirsjáanleg plott, svæsnasti sósjalrealismi með tilheyrandi fylleríum og framhjáhöldum bjargar glæpasögu aldrei að mínu mati ef plottið er lélegt (ég er nú reyndar farin að leggja slíkar bækur frá mér eftir ca fyrstu 50 síðurnar, maður verður svo meðvitaður um tímanotkun þegar maður er orðinn miðaldra). Það fer líka í taugarnar á mér þegar glæpasögur sem eru hluti af seríu setja mann ekki nægilega vel inn í aðstæður, þ.e. þegar reiknað er með að lesandinn hafi lesið fyrri bækur. Það fer líka í taugarnar á mér ef of miklu púðri er eytt í slíkar lýsingar, það er vandlifað. Í Nemesis er þetta hinsvegar vel gert, lesandinn fær alveg hæfilega miklar upplýsingar til að fá áhuga á persónunum er ekki kaffærður með óþarfa bakgrunnspælingum. Það eru líklegast meðmæli með bókinni að ég hef þegar tryggt mér eintak af Rauðbrystingi, fyrstu bókinni sem kom út um Harry Hole.

Mons Kallentoft er vinsæll glæpasagnahöfundur í Svíþjóð en Vetrarblóð er fyrsta bókin sem kemur eftir hann á íslensku. Hér er aðalpersónan Malin Fors, ung lögreglukona sem er einstæð móðir og á það til að fá sér aðeins of hressilega neðan í því eins og Harry Hole þó að það sé ekki beinlínis til vandræða. Hún vinnur hjá lögreglunni í Linköping og dag einn finnst maður hangandi upp í tré, líkið er vægast sagt illa farið og kemur það í hlut Malin og félaga að finna út úr málum. Plottið í þessari sögu er  ekki jafn sterkt og plottið hjá Nesbø, það er mun einfaldara og jaðrar við það að vera of fjarstæðukennt þegar á líður. En það er hinsvegar mikil stemning í þessari bók, hún gerist á miklum frostavetri og kuldinn er afar áþreifanlegur í sögunni. Kallentoft fer líka afar nærri persónunum og maður kynnst þeim vel, ég væri alveg til í að lesa aðra bók eftir Kallentoft í þeim tilgangi einum að frétta eitthvað af afdrifum Malin Fors, manni stendur alls ekki á sama um hana. Svo er stíll bókarinnar dálítið skemmtilegur, hann er ljóðrænn, jafnvel stundum einum of yfirdrifinn en hinsvegar skemmtileg tilbreyting frá hinum hefðbundna raunsæislega frásagnarstíl. Svo er líka áhugavert hverning höfundurinn notar sjónarhorn persónanna til að búa til nokkurskonar klippimyndir, líkið og sjónahorn þess fær meira að segja rödd í sögunni. Sumsé, plottið hefði mátt vera aðeins þéttara en hér er verið að gera tilraunir með glæpasagnaformið sem eru allrar athygli verðar.

Þorgerður E. Sigurðardóttir

Í dag átti að vera fræðidagskrá um tengsl mynda og texta á barna- og unglingabókmenntahátíðinni Myndir úti í mýri í Norræna húsinu en því miður komst aðeins einn útlensku fræðimannanna til landsins (þið hafið kannski heyrt af þessu eldgosi)  svo dagskránni sem átti að vera í dag, laugardag, verður frestað fram á haust.

Á morgun, sunnudaginn 25. apríl, verður hins vegar dagskrá fyrir börn sem hefst kl. 11 með opnun sýningar á bókverkum barna á leikskólanum Sæborg, Fíasól og félagar sprella síðan og loks kynna barnabókahöfundar verk sín og lesa fyrir börn og fullorðna. Eitthvað verður lítið um útlenska höfunda en íslenskir barnabókahöfundar eru svo skemmtilegir að þeir valda engum vonbrigðum.

Stefnt er að því að setja upp nýja dagskrá  um myndskreyttar bækur helgina 11.-12. september. Heimasíða hátíðarinner er www.myrin.is

Árleg vika bókarinnar hefst á morgun, miðvikudag, og af því tilefni er ýmislegt bókmenntatengt í gangi út um allt land og því vert að fylgjast vel með í fjölmiðlum, kíkja á bókasafnið og vera almennt með kveikt á öllum skilningarvitum. Þessa dagana eiga líka öll heimili að fá senda ávísun frá bókaútgefendum sem nýta má til bókakaupa. Með henni berst litfagri bæklingurinn Lesandinn (pdf 1,7 mb ) þar eru lestrarhvetjandi greinar eftir skemmtilegt fólk og viðtöl við lesendur á öllum aldri.

 Undir lok jólabókavertíðarinnar í desember síðastliðnum setti ég upp bókmenntafræðingshattinn og mætti í huggulegan sjónvarpsþátt til að tjá áhorfendum hvað ég teldi áhugaverðustu bækur flóðsins. Vigdís – Kona verður forseti var einn þeirra þriggja bóka. Það er því til helberrar skammar að ég hafi ekki tekið mér tak og skrifað eitthvað um þá ágætu bók á síðuna fyrr en nú – en umsagnir um hinar tvær Karlsvagninn og Enn er morgunn hafa þegar verið skráðar í annála þessarar síðu. Þessi slóðaháttur minn segir ekkert um bókina sjálfa eða álit mitt á henni. Það tók mig reyndar langan tíma að lesa mig í gegnum hana, og ég hefði alveg áhuga á að lesa hana aftur og mun sjálfsagt gera það með tíð og tíma. Fyrst maður er byrjaður á játningum er best að halda þeim bara áfram. Það er kannski nauðsynlegt að láta koma fram hér að mér hefur alltaf frá því ég fyrst heyrði af henni, þ.e. í kosningabaráttunni 1980, fundist Vigdís stórfengleg kona. Aðdáun mín á henni minnkaði síst þegar ég vann um nokkurt skeið sem verkefnastjóri hjá stofnun sem við hana er kennd og komst að því að hún er ekki bara falleg og gáfuð heldur líka góð og afskaplega skemmtileg kona. Þessir eiginleikar Vigdísar finnast mér allir koma vel í gegn í ævisögunni. Sagan er trúverðug og skemmtileg aflestrar þó auðvitað hefði  maður á stöku stað kannski viljað fá aðeins  meira að heyra. Bókin er einstaklega vel skrifuð og textinn flæðir vel. Maður fær aldrei á tilfinninguna að verið sé að teygja lopann eða að frásögnin detti niður. Mér fundust sérstaklega skemmtilegar lýsingar á fjölskyldu Vigdísar, systrunum úr Sauðlauksdal og öllu því áhugaverða fólki sem að henni stendur. Viðurkennist hér með að ég hágrét yfir köflunum um örlög Þorvaldar bróður hennar og varð iðulega upprifin af pirringi yfir því sem gekk á í kosningabaráttunni 1980.  Frásagnir af forsetatíð hennar fundust mér áhugaverðar og þá einkum af seinni hluta tímabilsins sem ég sjálf missti mikið til af vegna búsetu erlendis.

Til að setja nú út á eitthvað þá verð ég að viðurkenna að mér finnst kápumyndin alls ekki nægilega góð – raunar bara kolómöguleg. Finnst þetta óþarfi því það eru til svo margar fallegar myndir af Vigdísi.

Sigfríður